De kwintencirkel is een cirkelvormig schema dat alle twaalf toonsoorten ordent, telkens een reine kwint uit elkaar, en zo in één oogopslag laat zien hoeveel kruisen of mollen elke toonsoort heeft en hoe de toonsoorten met elkaar samenhangen. Het is daarmee een van de handigste hulpmiddelen uit de muziektheorie: wie de kwintencirkel begrijpt, herkent voortekens sneller, vindt makkelijker passende akkoorden en kan vlotter transponeren. In dit artikel leest u vooral wat de kwintencirkel precies is, hoe hij is opgebouwd, en hoe u hem afleest en onthoudt.
Vind uw match in een paar stappen
De kwintencirkel is een visueel schema waarin de twaalf toonsoorten als een klok in een cirkel staan, waarbij elke stap naar rechts een reine kwint omhoog is. Een reine kwint is een afstand van zeven halve tonen, bijvoorbeeld van C naar G. Zet u die kwinten achter elkaar, dan doorloopt u alle toonsoorten en komt u uiteindelijk weer bij het beginpunt uit. Vandaar de naam en de cirkelvorm.
Bovenaan de cirkel, op de twaalf-uurpositie, staat C majeur: de toonsoort zonder kruisen of mollen. Gaat u met de klok mee, dan komt er bij elke stap één kruis bij. Van C naar G is dat het eerste kruis, van G naar D het tweede, en zo verder via A, E en B. Gaat u vanaf C juist linksom, dan komt er bij elke stap een mol bij: eerst F, dan Bes, Es, As, enzovoort. Onderaan de cirkel ontmoeten de kruisen en de mollen elkaar in de zogenoemde enharmonische toonsoorten, die u zowel met zes kruisen als met zes mollen kunt schrijven.
Een goede kwintencirkel heeft ook een binnenring, en die toont bij elke majeurtoonsoort de bijbehorende mineur. Deze relatieve mineur begint een kleine terts lager en deelt exact dezelfde voortekens. Bij C majeur hoort zo A mineur, bij G majeur hoort E mineur. Het verschil tussen die twee zit in de grondtoon, precies zoals we uitleggen in ons artikel over majeur en mineur. Door de binnenring ziet u dus in één blik welke majeur en welke mineur familie van elkaar zijn.
In de kern is de kwintencirkel dus geen truc, maar een landkaart van de toonsoorten: hij laat zien waar elke toonsoort ligt en hoe ver hij van de andere af staat.
De belangrijkste praktische functie van de kwintencirkel is dat u er direct de voortekens van een toonsoort aan afleest. De positie op de cirkel vertelt u hoeveel kruisen of mollen erbij horen, en de binnenring geeft meteen de relatieve mineur. De onderstaande tabel toont dat voor de meest gebruikte toonsoorten.
| Toonsoort (majeur) | Voortekens | Relatieve mineur |
|---|---|---|
| C majeur | Geen | A mineur |
| G majeur | 1 kruis | E mineur |
| D majeur | 2 kruisen | B mineur |
| A majeur | 3 kruisen | Fis mineur |
| E majeur | 4 kruisen | Cis mineur |
| F majeur | 1 mol | D mineur |
| Bes majeur | 2 mollen | G mineur |
| Es majeur | 3 mollen | C mineur |
De kruisen en mollen komen bovendien altijd in een vaste volgorde. De kruisen verschijnen in de reeks Fis, Cis, Gis, Dis, Ais, Eis, Bis, en de mollen precies andersom: Bes, Es, As, Des, Ges, Ces, Fes. Wie die volgorde kent, weet niet alleen hóeveel voortekens een toonsoort heeft, maar ook welke.
De kwintencirkel is meer dan een geheugensteun voor voortekens; hij maakt ook de samenhang tussen akkoorden zichtbaar. Toonsoorten die op de cirkel naast elkaar liggen, zijn nauw verwant en delen bijna al hun tonen. Daarom klinken overgangen tussen buurtoonsoorten natuurlijk, en daarom liggen de belangrijkste akkoorden van een toonsoort, de zogenoemde hoofdtrappen, telkens naast elkaar op de cirkel.
Dat maakt het schema nuttig bij het bouwen van akkoorden en akkoordreeksen, bij het moduleren naar een andere toonsoort en bij het transponeren van een stuk naar een hogere of lagere ligging. Ook als u een melodie een paar tonen wilt verschuiven, wijst de kwintencirkel u de weg langs de toonhoogte van elke stap. Voor wie noten leert lezen, is de cirkel een fijne kapstok om al die toonsoorten te ordenen.
U hoeft de kwintencirkel niet uit uw hoofd te tekenen, maar een paar ezelsbruggetjes helpen enorm. Voor de volgorde van de kruistoonsoorten gebruikt u bijvoorbeeld de zin “Geef De Arme Een Bord Friet”, waarvan de beginletters de toonsoorten G, D, A, E, B en Fis geven. Voor de moltoonsoorten werkt “Friese Boeren Eten Alle Dagen”, wat de reeks F, Bes, Es, As en Des oplevert.
Belangrijker dan het uit het hoofd leren is dat u het principe snapt: elke stap is een kwint, rechtsom een kruis erbij en linksom een mol. Zodra dat idee zit, kunt u de cirkel altijd zelf reconstrueren. Oefen dat rustig aan het klavier, want door de kwinten echt te spelen gaat de logica veel sneller leven. In ons artikel over piano spelen voor beginners leest u hoe u zulke theorie het beste met spelen combineert.
Bij Schumer merken wij dat theorie zoals de kwintencirkel pas echt beklijft wanneer u hem hoort en voelt onder uw handen. Het verband tussen verwante toonsoorten wordt tastbaar zodra u de kwinten op een goed gestemd instrument speelt en de verwantschap letterlijk hoort. Daarom kijken wij elke piano in onze eigen werkplaats na en stemmen wij hem zuiver, zodat elke toonsoort helder klinkt.
Wilt u de muziektheorie stevig onder de knie krijgen, dan denken onze adviseurs graag met u mee over een instrument dat daarbij past, van een compacte piano voor thuis tot een vleugel met een breed klankpalet. Kom gerust langs in de showroom om het zelf te ervaren, of neem contact op zodat we u vanuit meer dan honderd jaar ervaring op weg helpen.
Heeft u een vraag over een piano of vleugel of wilt u een instrument komen bespelen? Neem dan geheel vrijblijvend contact met ons op. U bent van harte welkom. Natuurlijk ook zonder afspraak.
Pasmaatweg 10
7556 PH Hengelo (OV)
Dinsdag t/m vrijdag van 10.00 tot 18.00 uur
Zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur
Zondag en maandag gesloten.
